صفحه اصلی / اقتصاد سیاسی / بررسی دو شاخص نابرابری جنسیتی در ایران

بررسی دو شاخص نابرابری جنسیتی در ایران

۱- شاخص توسعه مرتبط با جنسیت (GDI)

شاخص توسعه انسانی (HDI) یک شاخص کلی است و به تنهایی نمی‌تواند نمایانگر کامل وضعیت انسانی کشورها باشد و این واقعیت را که گرو‌ه‌های مختلف در یک کشور در سطوح نابرابر و متفاوتی از توسعه قرار دارند، از نظر پنهان می‌دارد. برای رفع این کمبود، شاخص توسعه‌ی مرتبط با جنسیت (GDI) از جمله شاخص‌های تعدیل شده‌ی توسعه انسانی است که تصویری واقع‌گرا از چگونگی وضعیت توسعه انسانی را نشان می‌دهد.

به دلایل تاریخی و ساختاری، تقریباً در تمامی جوامع بشری نوعی روابط نابرابر و تبعیض آمیز از لحاظ جنسیت وجود دارد که بر اساس آن عمدتاً زنان، در مراتب و سطوح اجتماعی، اقتصادی و رفاهی پایین‌تری نسبت به مردان قرار داشته‌اند. نابرابری‌ها و تفاوت‌هایی که کاملاً غیر طبیعی به نظر می‌رسد و ناشی از الگوهای فرهنگی و ناهنجاری‌های اجتماعی بوده ‌است.

در جوامع پیشرفته، در نتیجه‌ی فرایندهای نوگرایانه و تحت تأثیرمبارزات برابری‌خواهانه‌ی جنبش‌های مدافع حقوق زنان، این نابرابری‌ها و تبعیضات به چالش کشیده ‌شد. در نتیجه‌ی شکل‌گیری این گفتمان‌های برابرگرا و پیدایی شرایط جدید، «شاخص توسعه‌ی انسانی برحسب جنسیت» تعدیل شده‌ است.

تفاوت بین مردان و زنان یا «شاخص توسعه مرتبط باجنسیت»که اختصاراً با GDI نشان داده می‌شود، از مهم‌ترین تفاوت‌ها در درون ارزش کلی شاخص توسعه‌ی انسانی یک کشور است. نماگرهای GDI دقیقاً مانند شاخص توسعه انسانی (HDI) است که به تفکیک جنسیت برای زنان و مردان محاسبه می‌شود.

مقدار پایین  GDI‌‌نشان دهنده‌ی آن است که یا توسعه‌ی انسانی برای هر دو جنس زن و مرد پایین است و یا در مقایسه با HDI ، هرچه مقدارآن کم‌تر باشد نشان دهنده‌ی شکاف و نابرابری بیشتر بین مردان و زنان است‌(UNDP, 1995:73). مقدار این شاخص همچون HDI بین صفر و یک است که هر چه به یک نزدیک‌تر باشد برابری بیشتر میان  زن و مرد در زمینه‌‌ی توسعه انسانی را نشان می‌دهد.

مقدار شاخص GDI در برنامه‌ی اول توسعه در دسترس نبوده است، اما بر پایه‌ی مقدار این شاخص در برنامه‌ی دوم،  در دو سال پایانی برنامه‌ی دوم (سال‌های ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸)، هم مقدار و هم رتبه‌ی جهانی این شاخص نزول کرده است. این شاخص در برنامه‌های سوم و ۳ سال اول برنامه‌ی چهارم، به جز سال ۱۳۸۰، در بقیه‌ی سال‌ها به طور مداوم پیشرفت مثبت داشته است.

در سال ۱۳۸۶، علی‌رغم بهبود مقدار و رتبه‌ی GDI، اما رتبه‌ی آن از سال ۱۳۸۳ کم‌تر می‌باشد و اختلاف رتبه‌ی

(HDI rank – GDI rank) که برای اولین بار در سال ۱۳۸۳، صفر شده بود،  در سال ۱۳۸۶ مجدداً منفی (۲- )گشته است که نشان می‌دهد در صورت لحاظ کردن جنسیت در شاخص توسعه‌ی انسانی رتبه‌ی جهانی آن دو پله نزول خواهد کرد. همچنین بر اساس آخرین آمارهای موجود، رتبه‌ی GDI برای ایران در میان ۱۶ کشور خاورمیانه و آسیای مرکزی، مقام نهم کشور است که همچون HDI ، مقام مناسبی نمی‌باشد.

در آخرین گزارش توسعه انسانی مقدار GDI برای ایران ۰/۰۷۷۰ و رتبه‌ی جهانی آن در میان ۱۸۲ کشور در مقام ۷۶ می‌باشد. همچنین بر اساس همین گزارش  جدول شماره (۱) به مقایسه‌ی این مقدار در ۱۸ کشور خاورمیانه و آسیای مرکزی می‌پردازد.  در میان ۱۶ کشوری که مقادیر مریوط به آن‌ها محاسبه شده‌است ایران در جایگاه دهم قرار دارد. در این سال کشورهای «نروژ» و «نیجر» دارای بیشترین و کم‌ترین مقدار شاخص توسعه مرتبط با جنسیت هستند.

جدول (۱). شاخص توسعه‌ انسانی مرتبط با جنسیت ۱۸ کشور خاورمیانه و آسیای مرکزی در سال ۲۰۰۷

کشور

رتبه منطقه‌یی

رتبه جهانی

شاخص‌ توسعه‌ انسانی مرتبط با جنسیت (درصد)

بحرین

۱

۳۳

۰/۸۹۵

کویت

۲

۳۴

۰/۸۹۲

قطر

۳

۳۵

۰/۸۹۱

امارات

۴

۳۸

۰/۸۷۸

عمان

۵

۵۶

۰/۸۳۰

عربستان

۶

۶۰

۰/۸۱۶

ترکیه

۷

۷۰

۰/۷۸۸

لبنان

۸

۷۱

۰/۷۸۴

ایران

۹

۷۶

۰/۷۷۰

اردن

۱۰

۸۷

۰/۷۴۳

سوریه

۱۱

۹۸

۰/۷۱۵

ازبکستان

۱۲

۹۹

۰/۷۰۸

قرقیزستان

۱۳

۱۰۰

۰/۷۰۵

تاجیکستان

۱۴

۱۰۷

۰/۶۸۶

یمن

۱۵

۱۲۲

۰/۵۳۸

پاکستان

۱۶

۱۲۴

۰/۵۳۲

مصر

ترکمنستان

نروژ

۱

۰/۹۶۱

نیجر

۱۵۵

۰/۳۰۸

          منبع: (UNDP, 2009)

جدول (۱) روند شاخص توسعه‌ انسانی مرتبط با جنسیت در ایران از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۶ و میران تغییرات این شاخص در هر سال نسبت به سال گذشته‌ی خود را نشان می‌دهد.

جدول (۲) میزان تغییرات سالانه‌ی شاخص توسعه‌ انسانی مرتبط با جنسیت در ایران  (۱۳۸۶-۱۳۷۱)

رتبه GDI – رتبه HDI

میزان تغییرات رتبه‌ی GDI

رتبه جهانی

GDI

نرخ رشد GDI(درصد)

مقدار GDI

(درصد)

سال شمسی

سال میلادی

۱۱-

-

۶۶

-

۰/۶۱۱

۱۳۷۲

۱۹۹۳

۱۸-

۹-

۷۵

۱/۱۴

۰/۶۱۸

۱۳۷۳

۱۹۹۴

۲۱-

۱۷-

۹۲

۴/۰۴

۰/۶۴۳

۱۳۷۵

۱۹۹۶

۱-

۹

۸۱

۸/۲۴

۰/۶۹۶

۱۳۷۶

۱۹۹۷

۳-

۳-

۸۴

۰/۷۱-

۰/۶۹۱

۱۳۷۷

۱۹۹۸

۱-

۶-

۹۰

۲/۰۲-

۰/۶۷۷

۱۳۷۸

۱۹۹۹

۱-

۷

۸۳

۳/۸۴

۰/۷۰۳

۱۳۷۹

۲۰۰۰

۰

۳-

۸۶

۰/۱۴-

۰/۷۰۲

۱۳۸۰

۲۰۰۱

۱-

۴

۸۲

۱/۵۶

۰/۷۱۳

۱۳۸۱

۲۰۰۲

۱-

۴

۷۸

۰/۸۴

۰/۷۱۹

۱۳۸۲

۲۰۰۳

۰

۴

۷۴

۲/۳۶

۰/۷۳۶

۱۳۸۳

۲۰۰۴

۰

۱۰-

۸۴

۱/۰۹

۰/۷۵۰

۱۳۸۴

۲۰۰۵

۲-

۸

۷۶

۲/۶۶

۰/۷۷۰

۱۳۸۶

۲۰۰۷

   منبع: گزارش توسعه انسانی سازمان ملل در سال‌های مختلف (UNDP) و پژوهش‌گر

بر اساس این جدول نتایج زیر حاصل می‌شود:

-   از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ علی‌رغم افزایش مقدار GDI، رتبه‌ی جهانی آن نزول کرده ‌است و از رتبه‌ی ۶۶ (در میان ۱۷۲ کشور)  در سال ۱۳۷۲ به رتبه‌ی ۹۲ (در میان ۱۷۴ کشور) در سال ۱۳۷۵ رسیده ‌است.

- در میان سال‌های مورد بررسی، در سال  ۱۳۷۵ اختلاف رتبه‌ی‌ HDI و‌GDI  دارای بیشترین مقدار بوده‌ است و رتبه‌ی HDI ، ۲۱ رتبه نسبت به  رتبه‌ی GDI بالاتر بوده ‌است که این نشان دهنده‌ی نابرابری جنسیتی بیشتر می‌باشد.

-  بیشترین افت در رتبه‌ی جهانی این شاخص در سال ۱۳۷۵ بوده‌ است که نسبت به سال ۱۳۷۴ ، ۱۷ رتبه نزول کرده ‌است.

-  بیشترین افزایش در ارزش و رتبه‌ی جهانی شاخص توسعه‌ی مرتبط با جنسیت در سال ۱۳۷۶ رخ داده‌ است که به ترتیب به میزان۰/۰۵۳و ۹ رتبه افزایش یافته‌اند.

-   بیشترین افت در ارزش شاخص توسعه‌ی مرتبط با جنسیت در سال ۱۳۷۸ رخ داده‌ است که نسبت به سال ۱۳۷۷، به میزان ۲/۰۲ درصد کم‌تر شده‌ است.

- سال‌های ۱۳۷۷، ۱۳۷۸ و ۱۳۸۰ سال‌هایی هستند که ارزش شاخص توسعه‌ی مرتبط با جنسیت نسبت به سال‌های گذشته‌شان افت داشته ‌است.

-  در سال‌های ۱۳۸۱، ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ رتبه‌ی جهانی GDI جمعاً ۱۲ رتبه بهبود یافته است، اما فقط در سال ۱۳۸۴ این رتبه ۱۰ پله نزول کرده ‌است و در سال ۱۳۸۶ مجداً بهبود ۸ پله‌ای را داشته ‌است که با این همه رتبه‌ی آن در این سال از رتبه‌ی سال ۱۳۸۳ کم‌تر بوده است.

-  اختلاف میان رتبه‌ی HDI و GDI در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ همانند سال ۱۳۸۰ به صفر رسیده ‌است که کم شدن نابرابری جنسیتی را نشان می‌دهد اما در سال ۱۳۸۶ رتبه‌ی HDI ، ۲ رتبه بالاتر از GDI است که زیاد شدن نابرابری جنسیتی را می‌رساند. GDI در سال ۱۳۸۶ نسبت به سال ۱۳۸۴، به میزان ۲/۶۶ درصد افزایش داشته ‌است که این میزان افزایش از میزان افزایش این شاخص در سال‌های ۱۳۷۵، ۱۳۷۶ و ۱۳۷۹ کمتر می‌باشد.

۲- شاخص توانمندی جنسیتی (GEM)

شاخص GEM یا شاخص توانمندی جنسیتی بازگوکننده‌ی تفاوت دستیابی به مشاغل بالای سیاسی،  اجتماعی، اقتصادی بین مردان و زنان در جوامع است.

این شاخص دارای سه بعد اساسی می‌باشد که عبارتنداز :

۱- میزان مشارکت در فعالیت‌ها و تصمیم‌گیری‌های سیاسی.

۲- میزان مشارکت در فعالیت‌ها و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی.

۳- میزان قدرت بر منابع اقتصادی (UNDP, 1995: 73).

4- شاخص GEM شامل چهار نماگر می‌باشد که ۳ بعد فوق الذکر را تبیین می‌کنند. این چهارنماگر موارد زیر را شامل می‌شوند:

الف) میزان مشارکت زنان درکرسی‌های نمایندگی مجلس یا پارلمان.

ب) درصد مشارکت زنان در مشاغل و پست‌های رده‌ی بالای مدیریتی.

ج) درصد زنان متخصص و کارگران ماهر زن.

د) سهم(درصد) درآمد دریافتی زنان (Ibid :210).

همچنان‌که GDI بر قابلیت‌ها و امکاناتی که در اختیار زنان قرار دارد تأکید می‌کند، GEM‌ بر میزان بهره‌برداری از این قابلیت‌ها و سود بردن از فرصت‌های زندگی و همچنین میزان مشارکت فعالانه‌ی زنان درعرصه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی دلالت دارد  UNDP, 1995:73))

شاخص توانمندی جنسیتی در ایران در سال‌های که آمار آن در گزارش‌های سازمان ملل موجود بوده است نشان می‌دهد که مقدار آن در سال‌های (۱۳۷۶– ۱۳۷۲) و (۱۳۸۴-۱۳۸۱) افزایش یافته است، اما سال ۱۳۸۶، اولین سالی است که مقدار آن کاهش یافته و رتبه‌ی آن نیز ۱۶ رتبه نزول کرده است.

همچنین در میان کشورهای خاورمیانه و آسیای جنوبی، ایران در سال ۲۰۰۹ و در میان ۹ کشوری که آمار  آن‌ها در دسترس است،  مقام هشتم را دارد که وضعیت بسیار نامطلوب‌GEM  را در مقایسه با این کشورها نشان می‌دهد.

شاخص توانمندی جنسیتی (GEM) همچون شاخص GDI به بیان نابرابری جنسیتی منتها از بعدی دیگر می‌پردازد. GDI به بیان قابلیت‌ها و امکانات بالقوه‌ای که در اختیار زنان قرار دارد می‌پردازد اما ‌GEM به میزان استفاده‌ی زنان از این امکانات بالقوه و میزان به فعلیت رسیدن این فرصت‌های بالقوه و همچنین بر قابلیت زنان برای بهره‌برداری از فرصت‌های زندگی و مشارکت در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی دلالت می‌کند.

در گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۰۹ که بر اساس آمار سال ۲۰۰۷ تنظیم شده‌ است. شاخص توانمندی جنسیتی ۰/۳۳۱ و رتبه‌ی جهانی آن در میان ۱۸۲ کشور مقام ۱۰۳ بوده ‌است. همچنین در میان ۱۰ کشور خاورمیانه و آسیای مرکزی که آمار آن‌ها در دسترس بوده‌ است، مقام نهم را به خود اختصاص داده ‌است. مقدار و رتبه‌ی کشورهای دیگر این منطقه در جدول شماره (۳) نشان داده‌ شده ‌است. همچنین در این سال کشورهای «نروژ» و  « نیجر» دارای بیشترین و کم‌ترین شاخص توانمندی جنسیتی می‌باشند.

جدول (۳). شاخص توانمندی جنسیتی ۱۸ کشور خاورمیانه و آسیای مرکزی در سال ۲۰۰۷

کشور

رتبه منطقه‌یی

رتبه جهانی

  میزان ارتقای جنسیت (درصد)

امارات

۱

۲۵

۰/۶۹۱

بحرین

۲

۴۶

۰/۶۰۵

قرقیزستان

۳

۵۶

۰/۵۷۵

عمان

۴

۸۷

۰/۴۵۳

قطر

۵

۸۸

۰/۴۴۵

پاکستان

۶

۹۹

۰/۳۸۶

ترکیه

۷

۱۰۱

۰/۳۷۹

ایران

۸

۱۰۳

۰/۳۳۱

عربستان

۹

۱۰۶

۰/۲۹۹

نروژ

۱

۰/۹۰۶

نیجر

                        منبع:(UNDP, 2009)

جدول (۴) مقدار و رتبه‌ جهانی شاخص توانمندی جنسیتی را برای ایران در سال‌هایی که مقادیر آن در دسترس بوده‌ است را نشان می‌دهد. درگزارش‌های توسعه انسانی (UNDP) که مقادیر این جدول از آن استخراج شده‌است مقدار و رتبه‌ی GEM در سال‌های ۱۹۹۸، ۱۹۹۹، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ گزارش نشده‌ است.

همچنین در این جدول میزان تغییرات مقدار و رتبه‌ جهانی شاخص توانمندی جنسیتی در هر سال نسبت به سال‌ پیش از خود  را برای ایران نشان داده‌شده‌است. چون مقادیر سال ۲۰۰۱ در دسترس نمی‌باشد مقدار و رتبه‌ی سال ۲۰۰۲ نسبت به سال ۱۹۹۷ به عنوان آخرین سال پیش از آن که مقادیرش در دسترس بوده، سنجیده‌ شده ‌است.

جدول (۴). میزان تغییرات سالانه‌ی شاخص توانمندی جنسیتی در ایران  (۱۳۸۶-۱۳۷۱)

میزان تغییرات  رتبه GEM

رتبه جهانی

GEM

نرخ رشد  GEM

مقدار GEM

(درصد)

سال شمسی

سال میلادی

-

۹۵

-

۰/۲۳۷

۱۳۷۲

۱۹۹۳

۵

۹۰

۰/۸۴

۰/۲۳۹

۱۳۷۳

۱۹۹۴

۹

۸۱

۵/۰۲

۰/۲۵۱

۱۳۷۴

۱۹۹۵

۶-

۸۷

۳/۹۶

۰/۲۶۱

۱۳۷۵

۱۹۹۶

۱-

۸۸

۱/۱۴

۰/۲۶۴

۱۳۷۶

۱۹۹۷

-

-

-

-

۱۳۷۷

۱۹۹۸

-

-

-

-

۱۳۷۸

۱۹۹۹

-

-

-

-

۱۳۷۹

۲۰۰۰

-

-

-

-

۱۳۸۰

۲۰۰۱

۱۶

۷۲

۱۸/۵۶

۰/۳۱۳

۱۳۸۱

۲۰۰۲

۳-

۷۵

۱/۹۱

۰/۳۱۶

۱۳۸۲

۲۰۰۳

۴

۷۱

۳/۱۶

۰/۳۲۶

۱۳۸۳

۲۰۰۴

۱۶-

۸۷

۶/۴۴

۰/۳۴۷

۱۳۸۴

۲۰۰۵

۱۶-

۱۰۳

۴/۶۱-

۰/۳۳۱

۱۳۸۶

۲۰۰۷

                      منبع: گزارش توسعه انسانی سازمان ملل در سال‌های مختلف (UNDP) و نگارنده.

با توجه به جدول  (۴) نتایج زیر حاصل می‌شود:

بیشترین رشد در مقدار و رتبه‌ی جهانی شاخص توانمندی جنسیتی در میان سال‌هایی که آمار آن در دسترس است در سال ۱۳۸۴ رخ داده‌ است.

- بیشترین مقدار شاخص توانمندی جنسیتی در سال ۱۳۸۴ و بهترین رتبه‌ی آن در سال ۱۳۸۳ بوده ‌است.

- بیشترین افت در مقدار و رتبه‌ی جهانی شاخص توانمندی جنسیتی در سال ۱۳۸۶ رخ داده‌ است.

- کمترین مقدار شاخص توانمندی جنسیتی در سال ۱۳۷۲ و پایین ترین رتبه‌ی آن در سال ۱۳۸۶ بوده ‌است.

- این شاخص از سال ۱۳۷۲ تا سال ۱۳۸۴ در تمامی سال‌های گزارش شده روندی صعودی داشته ‌است اما در  سال ۱۳۸۶ کاهش یافته ‌‌است.

- رتبه‌ی جهانی شاخص توانمندی جنسیتی از سال ۱۳۷۶ تا سال ۱۳۸۱، به میزان ۱۶ رتبه بهبود یافته ‌است اما فقط در سال ۱۳۸۴ به میزان ۱۶ رتبه نزول کرده است.

همانطور که از آمار مربوط به شاخص توانمندسازی جنسیتی استنباط می‌شود، با روی کار آمدن دولت نهم، رتبه‌ی این شاخص به میزان قابل توجهی تنزل کرده است که این میزان تنزل را می‌توان در ارتباط با اتخاذ سیاست‌های جدیدی دانست که موجب افزایش نابرابری جنسیتی شده اند. شکل‌گیری قوانینی مانند سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها، تفکیک جنسیتی کتب درسی مدارس، عدم امکان دستیابی به مقام ریاست جمهوری برای زنان، عدم امکان دستیابی به مقام قضاوت برای زنان، نابرابری دستمزد زنان و مردان در مشاغل خصوصی، واگذار نشدن مشاغل تصمیم گیری به زنان، تسهیل شرایط ازدواج مجدد ( به واسطه لایحه حمایت از خانواده) و… از جمله مواردی است که حقوقدانان آنان را به عنوان موانع توسعه توانمندسازی زنان در ایران یاد می‌کنند.

 منابع:

- جهانی‌سازی و نابرابری (در دست انتشار). خسرو صادقی بروجنی، نشر پرسش.

-UNDP (from 1990 to 2009). Human Development Report 1990 to 2009, New York: Oxford University Press.

درباره خسرو صادقی بروجنی

نظر بدهید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد Required fields are marked *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

بالا